«مثل های فارسی» اثر حمید دباشی

آینه در ادبیات کلاسیک فارسی به کرات نقش می بندد. این اشیای گرانبها و صنعتگران که از نقره بسیار صیقلی ساخته شده‌اند، به خوانندگان یادآوری می‌کنند که مطالعه واقعاً چقدر در مورد خودیابی است. همانطور که یک حکیم قرن دوازدهمی گفت: “معنای شعر من را نپرس، این آینه ای است که تو در آن ایستاده ای.” ج ضرب المثل های فارسی حمید دباشی این را به عنوان نقطه شروع می‌داند که ما نباید سعی کنیم تمثیل‌هایی را که در ادبیات فارسی می‌خوانیم تحلیل یا بازنویسی کنیم، همانطور که نباید آینه را برای سنجش خلوص آن آب کنیم. علاوه بر این، این کتاب گسترده به بررسی موضوعات بسیاری از جمله ظرایف ادبیات فارسی و عربی، فلسفه باطنی و رابطه‌ای و گرایش‌های نقد ادبی معاصر می‌پردازد.

شعر فارسی عطار، مولانا، سعدی و حافظ منحصراً واجد شرایط آینه است. تمثیل هایی که می گویند، گاه طولانی مانند عطار و گاه بیضی مانند حافظ، تصویری در ذهن ما می سازد. مَثَل ممکن است بارها بازگو شود، اما وجودی هرمنوتیکی و تقریباً مستقلی دارد.

یکی از شاهزاده خانم چینی را در نظر بگیرید که خواستگارانش را با یک سری از سه معما دلسرد می کند. این داستان از یک حماسه رمانتیک قرن یازدهم ادامه دارد و شکوفا می شود – هفت زیبایی نظامی – توسط فرانسوا پتیس د لا کروا در سال 1722 Les Mille et Un Jours، ایتالیایی Commedia dell’Arte با کارلو گوزی، شیلر در آلمان و در نهایت پوچینی توراندوت. این حتی پایان کار نیست – اپرای پوچینی بازگویی جدیدی از جیان ییمو در شهر ممنوعه پیدا می کند. هر مخاطبی که با این مَثَل روبرو شود، تصویر آن را در آینه می بیند.

هنر صنعتگر یک ویژگی اساسی تجربه است، هم در آینه و هم در تجربه زیبایی شناختی. نزدیک شدن شعر فارسی به موسیقی، با همخوانی، ریتم و قافیه، بازی با کلمات و تکرار، شنونده را مدام به وجد می آورد. هر بار که شعر شنیده می شود، لذت بیشتر می شود، شباهت دیگری به موسیقی. نثر فارسی نیز می‌تواند با استفاده از همین واژگان غنی، تمثیل‌ها را به‌طور مؤثری مرتبط کند. دباشی به ترجمه فارسی الحریری استناد می کند ماکامات، و کتابهایی که از آن الهام شده است، مانند کتاب سعدی باغ معطر (عنوان فارسی: بوستان). از آنجایی که شعر و نثر هر دو با صدای بلند خوانده می شدند، بیشتر برای لذت تا انتقال اطلاعات یا آموزش، تفاوت بین این دو بسیار ظریف تر از آن چیزی است که ما فکر می کنیم. علاوه بر این، دباشی استدلال می‌کند که نقاشی‌هایی که نسخه‌های خطی شعر و نثر را به تصویر می‌کشند، در نوع خود به‌عنوان تمثیل‌های متبلور عمل می‌کنند. او از ما می خواهد که در تجربه خود از این نقاشی ها تجدید نظر کنیم، نقاشی هایی که صرفاً آنچه در متن است تکرار نمی شود، بلکه اغلب عناصر بازیگوش و غریب خود را اضافه می کنند.

دباشی در تناسب ادبیات فارسی برای تمثیل تا حدی سازگاری می یابد. او نمونه‌هایی از شاعران قرن بیستم مانند نیما یوشیج و فرخ فرخزاد را ذکر می‌کند که در آن‌ها هم داستان‌گویی چشمگیر و هم تصاویر زنده به وضوح از کلاسیک‌های فارسی نشأت می‌گیرد، حتی اگر از شعر آزاد استفاده کنند و مضامین بسیار متفاوتی را بررسی کنند، مانند حقوق زنان در مورد فرخزاد. نویسنده این ایده را رد می کند که مدرنیسم ایرانی تفسیر جدیدی از کافکا یا گابریل گارسیا مارکز به فارسی است و شدیداً استدلال می کند که ادبیات فارسی (اصطلاح او) مستعمره نشده است و بنابراین باید با شرایط خاص خود درک شود. در این مورد ممکن است حق با او باشد، اما همین اصالت در مقایسه با مدل های غربی ممکن است توضیح دهد که چرا نویسندگان فارسی 20^هفتم و 21^St قرن، برخلاف اسلاف حافظ و مولانا به مخاطب جهانی نمی رسد. از سوی دیگر، دباشی فیلم ایرانی را نیز در مجموعه تمثیل های خود گنجانده است. آنها به این مخاطب جهانی می رسند. شاید سینما از نظر جذابیت بیشتر از ادبیات معاصر ایران در ترجمه باشد.

نویسنده بارها به ما هشدار می دهد که به دنبال معنای تمثیلی یا نمادین در پشت تمثیل نباشیم، بلکه آنها را همان گونه که هستند بپذیریم: زیبا، به یاد ماندنی، پر از پارادوکس های وسوسه انگیز، در نهایت غیرقابل تقلیل. او استدلال می‌کرد که این کمک ایران به فلسفه، نوعی پادزهر برای سنت‌های ارسطو، الهیات و پژوهش‌های تحلیلی مدرن است. فراتر از چهار عنصر… به دور از هشت اصل… رازی در هسته روح نهفته است. تمثیل ما را از طریق لذت و تفکر و نه از طریق عقل به این راز متصل می کند. این نقطه شروع خوبی برای شناخت تصوف در سنت ایرانی است.

یکی از نقاط قوت رویکرد دباشی این است که همه ادبیات را معاصر تلقی می کند، که نشان دهنده این واقعیت است که ما می توانیم هم مولوی و هم کافکا را قدر بدانیم.

ضرب المثل های فارسی مناقشات متعددی را به دنبال دارد: در مقابل 19^هفتم مطالعات شرق‌شناسی قرن، سنت‌های خردگرایانه و تحلیلی غربی، علیه استعمار، اروپامداری و حتی مطالعات پساانتقادی. خوانندگانی که با مطالعه ادبیات در سطح دانشگاه آشنا هستند، استدلال ها را قویاً توسعه یافته، متقاعد کننده یا غیر متقاعد خواهند یافت. خوانندگانی که در درجه اول علاقه مند به تعمیق درک خود از مولانا و حافظ هستند، بدون نیاز به موافقت با این موضوع که مطالعات پساانتقادی نشانه آمریکای ترامپ است، بینشی به دست خواهند آورد. دباشی با شور و اشتیاق می نویسد و در ژانرهای مختلف دانش نشان می دهد. اما این اشتیاق او به ادبیات فارسی است که بیشترین تأثیر را دارد.