مرز بی سایه اثر ژیار جهان فرد

یارسانی ها یک گروه قومی- مذهبی منحصر به فرد هستند که مرکز آن در کرمانشاه، در کردستان ایران است. این دین ترکیبی کمتر شناخته شده با بیش از یک میلیون پیروان، قدمت آن به قرن چهاردهم برمی‌گردد و عناصری دارد که یادآور آیین زرتشتی و دیگر سنت‌های غیراسلامی است و محور اصلی رمان مرز بی‌سایه، نویسنده و فولکلورشناس کرد ایرانی، ژیار جهان فرد است که به انگلیسی ترجمه شده است. این عنوان به مرز ایران و عراق اشاره دارد که جمعیت کرد را از هم جدا می کند.

کتاب با صحنه‌ای آغاز می‌شود که به همان اندازه غم‌انگیز و پوچ است. آزاد، کرد یارسانی و فعال سیاسی اهل خانقین کردستان عراق، در شهر کرماشان (کرمانشاه) در سمت مرز ایران جان باخت. خانواده او قصد داشتند جسد او را برای خاکسپاری به عراق، محل تولدش برگردانند، اما پاسپورت آزاد گم شده بود. لحظه ای که برای اندوه و سوگواری در نظر گرفته شده است به سرعت به یک کابوس اداری تبدیل می شود. دولت در قالب مرزبانان ایرانی خواستار شناسایی جسد شد. حتی در فوت نیز هیچ کس از مدارک اداری مستثنی نیست.

کاپیتان سرش را از پنجره بیرون آورد و یکی از سربازانش را صدا کرد. شخصاً قبل از اینکه روی پاسپورت جسد مهر بزنم، برو هویتش را چک کن، عکس و اثر انگشتش را بگیر و زود برگرد». به سمت برزو برگشت و گفت: آقا لطفا پاسپورتش را به من بدهید.

در حالی که بستگان آزاد در گرمای تابستان در حال پختن غذا هستند و در زیر درختی تنها پناه می‌برند، نگهبان‌ها به دنبال گذرنامه گمشده‌شان می‌گردند و یک کمدی تاریک اتفاق می‌افتد. اعضای خانواده به معنای واقعی کلمه می توانند یکدیگر را در چند فوت خاک ببینند، اما از دید آنها می تواند یک اقیانوس باشد.

سبک فرد دارای کیفیتی عجیب و سورئال است که به عنوان راوی رمان به اشیای غیر انسانی و بی جان صدا می دهد. ژانر «روایت شی» در ادبیات داستانی نسبتاً غیر معمول است، اما بی سابقه نیست (در ادبیات داستانی کودکان بیشتر رایج است). راوی اصلی از مرز سایه تابوت آزاد است:

هر چه این مردم بیشتر از مرگ متنفرند، من بیشتر عاشق آن می شوم. هزاران بار بیشتر نه مرگ دیگران، بلکه مرگ خودم. دلم می خواهد هر چه سریعتر سرم را پایین بیاندازم و دیگر صدای دختران و زنان غمگین را نشنوم.

از دیگر راویان می توان به درخت روستا و تمبورآلات موسیقی مقدس یارسان که از همان چوب توت تابوت تراشیده شده است. در دست‌های ضعیف‌تر، چنین ابزار ادبی ممکن است ناشیانه به نظر برسد، اما در اینجا قدرت نمادین دارد. نیمی از درخت تبدیل به جعبه ای برای مردگان می شود. دیگری ظرف آواز و ایمان و بقا می شود. توت خاطرنشان می کند: “من نیز مانند بدن بی جان، روح پریشان و تابوت سرد کمی استراحت می کنم. و بنابراین زندگی و مرگ از یک درخت سرچشمه می گیرند.”

اگرچه هویت کردی یارسانی توسط رژیم ایران در خطر محو شدن است، اشیاء رمان حامل خاطرات و تاریخی هستند که بیشتر از افراد زنده می مانند. وود آنچه را که دولت‌ها سعی در لغو آن دارند را به خاطر می‌آورد. در تمبور صداهایی را حفظ می کند که قدرت دولتی می خواهد خاموش شود. مانند تمبور اظهارات:

در سپیده دم، زیر آفتاب ظهر و هنگام غروب های مالیخولیایی، من همدم برآمده، زنده و مرده یا مرده هستم… حتی در مرگ هم پاره ای از وجودشان خواهم ماند.

این استفاده از اشیای بی جان به عنوان راوی، به همان اندازه که در رئالیسم جادویی است، ریشه در فرهنگ و فرهنگ یارسانی دارد. یارسان ها (هم نامیده می شوند اهل حق— «اهل حقیقت») به انتقال ارواح اعتقاد دارند، فرآیندی که با اشیاء بی جان، سپس گیاهان و سپس حیوانات قبل از چرخه 1001 تولد دوباره انسان آغاز می شود. به همین دلیل معتقدند هرکسی دارای چهار طبیعت است: اشیا، گیاهان، حیوانات و انسان ها. را تمبور با هر مرحله از زندگی، مرگ و تولد دوباره همراه است. دونبادون (تولد دوباره روح به زندگی جدید)، در لغت به معنای «ریختن جامه» است doon کلمه چرخه زندگی است که در لغت به معنای “پوشاک” است. پرویز پور، مترجم، پاورقی های بسیار خوبی را برای زمینه سازی سنت های متمایز یارسانی مانند تمبور و doon، و همچنین چهره هایی که در رمان به عنوان کولبرها ( باربران مرزی کرد ).

فرد از مفاهیم انتزاعی نیز به عنوان راوی استفاده می کند. مرگ مداخله می کند تا زندگی قبلی آزاد در حناکین و آشفتگی های پس از سقوط صدام حسین را بازگو کند. مرگ، شخصیتی متفاوت با حس کنایه، در کنار دولت‌ها، شبکه‌های اطلاعاتی و شبه‌نظامیان محلی برای ایفای نقش وجودی‌اش کار می‌کند: «فقط فکر کن اگر من نبودم، چگونه معنای واقعی زندگی را دنبال می‌کردی».

رمان در نیمه دوم خود به طور قابل توجهی تغییر جهت می دهد و اعضای گسترده تر خانواده آزاد (شیرین، برزو، ندر، اسرین) به عنوان راوی غالب هستند زیرا رمان سفر ندر و اسرین از ایران و عراق، از طریق ترکیه، برای پناهندگی در اروپا را دنبال می کند. هنگامی که ندر و اسرین برای دیدار با نویسندگان دیگر به شهر سنا ایران سفر می کنند، گفتگوهای ساده درباره ادبیات سوء ظن مقامات ایرانی را برمی انگیزد. استفاده مداوم آسرین از زبان کردی، همراه با امتناع او از تسلیم شدن مناسب در طول بازجویی، نشان می دهد که چگونه قدرت پدرسالارانه و زبانی با قدرت دولتی مرتبط است. یک بازپرس ایرانی او را به ترویج “فمینیسم” متهم کرد که منظور او فمینیسم بود. ندر و اسرین بعداً از جنگ داخلی کردها (1994-1998) در عراق فرار کردند. آنها با پسر خردسال خود، دالاهو، سفری ناامیدانه به اروپا را آغاز می کنند، هر گذرگاه جدید روح گذشته را به ارمغان می آورد، هر کشور جدید به معنای یک ایست بازرسی جدید و یک قاچاقچی فاسد جدید است. وقتی داالله در راه می میرد، تمام توهمات عاشقانه تبعید از بین می رود. کودکی که در حین حمل و نقل به دنیا می‌آید «وطن» ندارد و دالاهو در نهایت در یونان به خاک سپرده می‌شود و والدینش را با قبر قفل‌شده در آن سوی مرزی که نمی‌توانند از آن بازدید کنند، می‌گذارند.

رمان از جایی که شروع شد به پایان می‌رسد، به زنان خانواده بزرگ آزاد که به عنوان لطف اجازه می‌دهند در دو طرف پل در مرز ایران و عراق عزاداری کنند، در حالی که یک افسر ایرانی برای نشان دادن اینکه چقدر می‌توانند به یکدیگر نزدیک شوند، خط‌هایی می‌کشد.

زنان دو طرف، پشت دو خط موازی رو به روی هم، صورت خود را می خراشیدند و هق هق می کردند. افسر وسط پل ایستاده بود و اسلحه اش را می گرفت و آنها را زیر نظر داشت.

این رمانی بلندپروازانه و پانوراما با شخصیت‌های پیچیده، استراتژی روایی غیرمعمول و طرحی آزاردهنده است که جنبه‌ی ناشناخته فرهنگ کردی را به وضوح به تصویر می‌کشد. جرأت می‌کنم بگویم که شاید بیش از حد جاه‌طلبانه است، تا آنجا که به تصویر کشیدن آزار و اذیت کردها گاهی بیش از حد تعلیمی است، و روایت را متوقف می‌کند تا پس‌زمینه‌ای تاریخی ارائه کند که روایت دلخراش خانواده آزاد را تحت الشعاع قرار دهد. من می‌توانم همدردی کنم و درک کنم که فرد می‌خواهد مرزهای بی‌رحم مشترک کردها را به‌عنوان یک ملت بدون دولت، که با مرزهای ملی زیادی تقسیم شده است، به‌طور نمادین پیچیده کند و رنج کردهای یارسانی را به دیگر کردها پیوند دهد. با این حال، گاهی آرزو می‌کردم که ای کاش فضای بیشتری برای خواننده باقی می‌ماند تا معنای خود را در روایت بیابد.